Despois de descubrir na súa fondura durante este verán a fascinante figura de Manuel Blanco Romasanta, resulta que tiña na casa dende hai máis de 20 anos unha novela que estaba totalmente baseada na súa figura, e que conta a súa historia con bastante fidelidade. Cambian os nomes, os topónimos e algunhas cousas do seu final, como o xeito de apresalo. Pero en xeral resulta bastante fiel. A novela é "O bosque de Ancines", escrita polo coruñés Carlos Martínez-Barbeito. Debeu ser o seu principal éxito, e estivo a piques de gañar o Premio Nadal con ela no ano 1945. No ano 1970, o director Pedro Olea fixo unha película baseada nesta novela e titulada "O bosque do lobo". Vina hai moitos anos pero agora apetecíame bastante vela de novo.
Nesta novela ao suposto lobishome chámanlle Benito Freire. Fai de buhoneiro nalgún sitio que semella estar na provincia de Ourense, pero como están todos os topónimos cambiados, tampouco queda moi claro. É no interior de Galicia. Cando comeza a novela, xa cometeu os primeiros asasinatos, finxindo que levou a varias mulleres dunha aldea de criadas a Cantabria. Cando volve alí, presenta cartas supostamente escritas por elas nas que contan o ben que lles vai, e animando a máis mulleres da aldea a facer o mesmo, e así Benito ten máis vítimas e ganancias, sen elas sabelo, obviamente.
A principal diferenza que atopei foi o modo de apresamento. Na realidade de Manuel Blanco Romasanta, na súa zona xa comezaban a sospeitar del, debido a que descubriron que estaba vendendo obxectos e prendas das mulleres que supostamente levou a Cantabria. Así que decidiu ir de segador a Castela, como facían tantos galegos naquela época. Pero nunha vila de Toledo coincidiu con varios veciños da súa zona, que o recoñeceron e o denunciaron. Alí xa o apresaron e fixeron os primeiros interrogatorios, onde negou todo. Pero cando o trasladaron ao xulgado de Allariz xa comezou a recoñecer as mortes, e incluso intentou atribuírse outras que non eran súas, senón dos verdadeiros lobos. Nese momento comezou a súa invención de que era un lobishome, ata ese intre só pensaban que era un ladrón e asasino, e algúns insinuaban se sería o "Home do unto", que mataba ás súas vítimas para sacarlles o unto e facer obxectos moi valorados na época como xabróns.
Na novela tamén comezan a sospeitar del por algo parecido, por vender obxectos que todo o mundo sabía que eran doutras persoas, pero entón fan unha batida de caza polo bosque de Ancines, onde supoñen que está escondido, e efectivamente é así e o apresan. Outra invención da novela é o asasinato doutra muller coa que se levaba moi ben, xa que facía para ela de correo co seu mozo, un tipo de Astorga que tiña fama de donjuan. O máis parecido da realidade a iso foi que o seu primeiro crime real, que non tivo nada que ver cos que fixo despois, foi a un alguacil de Ponferrada que lle foi reclamar unha débeda.
Por certo, esta novela estaba nunha colección publicada pola Voz de Galicia no ano 2004, con obras de autores galegos en castelán.
Vou aquí comentar agora a última novela que lin, que apuntaba moi boas maneiras, pero que ao final desínflase debido a unha decisión tomada polo propio autor. Falamos de "As almas mortas" de Nikolai Gogol, a súa única novela, xa que el habitualmente escribía obras nas que agrupaba varios contos ou relatos. Polo que parece, por algunha razón que se descoñece, o autor queimou a segunda parte antes de publicala, e foi publicada póstumamente a partir de diferentes versións que tiñan os editores. Parece que pretendía facer unha obra en tres partes, ao xeito da "Divina Comedia" de Dante, pero a única que se conserva completa é a primeira. Na segunda hai varios fragmentos, pero incluso deses, faltan algunhas páxinas polo medio, polo tanto, a lectura desta segunda parte resulta moi confusa, porque ao final non sabes demasiado ben que é todo o que lle pasa ao fascinante personaxe que se presentaba na primeira parte.
Todo xira arredor da figura de Pável Ivánovich Chíchikov, que vai acompañado do seu criado Petrushka e do seu cocheiro Selifán. Parece que son de Ucraína pero desprazáronse a outra provincia rusa para un estraño propósito.
Naquela época, mediados do século XIX, co imperios ruso dos tsares, os terratenentes eran propietarios de terras e casas, pero tamén das vidas dos seus súbditos, todo tipos de campesiños e persoas de todo tipo de oficios, que vivían nas súas aldeas e traballaban para eles. Así que podían mercalos, vendelos ou hipotecalos como farían con calquera outro tipo de ben.
O imperio facía cada certo tempo un censo de toda esa poboación, e os terratenentes tiñan que pagar impostos polos seus súbditos. Sabendo isto, o plan de Chíchikov era pasearse por esa provincia, na que era totalmente descoñecido pero chegou facéndose ver para gañar prestixio axiña, e mercarlle a todos os terranentes posibles as súas "almas mortas". Quen eran as almas mortas? Pois todos os campesiños ou súbditos que morreran dende o último censo. Obviamente, o prezo que pagaba por elas era moi baixo ou inexistente, pero os anteriores propietarios deixaban de pagar impostos por eles, así que os beneficiaba.
As reaccións eran variadas, algúns vendían encantados, outros regalaban, pero outros desconfiaban, porque obviamente a cousa semellaba bastante turbia. De feito, Chíchikov, antes de facer a proposta, facía certa amizade co posible vendedor para ver se tiña sentido intentar facer un negocio dese tipo con esa persoa. Nalgún caso xa o descartaba antes de intentalo.
Seguramente vos estaredes preguntando para que facía iso tan estraño. A súa idea era volver á súa terra ou a algún sitio moi lonxano, onde non puideran coñecer ás almas mortas mercadas dese xeito (nalgún momento menciona a provincia de Khersón, agora célebre porque é unha das zonas máis importantes de Ucraína), que o Estado lle asignara terras debido a que era propietario de moitas "almas" (o Estado nunca sabería que esas persoas realmente xa estaban mortas) e tamén tivera acceso a un bos préstamos do Estado, para poñer a súa terra en marcha. Ao final ten que escapar por pernas da provincia que estaba visitando, porque comeza a xurdir o escándalo das "almas mortas", que algúns cren ilegal.
A segunda parte xa é moito máis confusa (que mágoa, co que prometía a primeira), xa que, como dixen antes, foi queimada polo propio autor por cuestións artísticas, suponse, e púidose só reconstruír en parte. Por momentos semella que o personaxe quere redimirse para convertirse nun bo cidadán ao instalarse na súa nova propiedade (a súa biografía antes de comezar a facer estas cousas tan raras tamén era algo vergoñenta), pero tampouco queda claro que sexa así, xa que volve ter problemas coa xustiza.
En calquera caso, tamén hai que ter en conta como era o autor. Era moi célebre no seu país, pero era tremendamente crítico coa sociedade rusa, e naquela época había censura. Tal como a define Gógol nesta novela, a sociedade era tremendamente corrupta, especialmente na administración pública. Debido a algunha das súas obras, tivo que exiliarse a Italia durante uns cantos anos. Na parte final da súa vida escribiu, entre outras, a segunda parte desta obra, pero queimouna poucos días antes de morrer, xa que estaba moi influído pola relixión ortodoxa.
Por certo, eu lin unha versión traducida ao galego por Lourenzo Maroño Buxán e publicada por Galaxia.
Aínda que eran unhas 500 páxinas, lin en poucos días (se conto de corrido, poucas horas) a novela "Onde nacen as bestas" de Pedro Feijoo. É un autor cunha calidade literaria mellorable, pero non se pode negar que resulta doado e frenético ler as súas novelas. Case sempre están cheas de mortes terribles e salvaxes, éche o que hai nestes tempos.
Como é unha novela recente, publicada a comezos de 2025, non me vou extender demasiado nin vou desvelar apenas nada. Só direi que está ambientada na zona de Laza e Verín, na provincia de Ourense, e que todo se desencadea cando comezan a aparecer cadáveres desfigurados dunha forma moi concreta, que estraña moito aos investigadores. E acaban resolvendo o caso, vaia, máis ou menos, quédalles algún fío solto ao final.
Pero o que me resultou máis relevante é que a trama ten moito que ver coa historia do mítico personaxe de Manuel Blanco Romasanta, o mítico lobishome de Allariz do século XIX. Eu oíra falar deste tema moitas veces pero apenas prestara atención. Lendo esta novela non me quedou máis remedio, e hai que recoñecer que a súa historia é absolutamente fascinante. Por se non o fixestes aínda, eu recomendaríavos que indagárades sobre a súa historia, que é para flipar. Só vos deixarei algunhas pistas que converxían na súa figura: hermafrodita (agora dise intersexual), Sacaúntos, Lobishome, cornizó do centeo, ladrón, asasino, moi intelixente, sabía ler e escribir (no Ourense de mediados do século XIX non era nada habitual, e moito menos no ámbito rural), polo visto sabía escribir igual de ben coas dúas mans, sabía escribir con varias "letras" diferentes", sabía falsificar documentos, etc. Algunhas das cousas que acabo de dicir só foron circunstancias e incluso inventadas, pero dan lugar a un personaxe non doado de igualar.
Acabo de rematar unha novela que levaba un par de anos na miña casa esperando para ser lida (normalmente agardan máis dese tempo, non dou feito). Titúlase "A soidade do inquisidor" e o autor é Alberte Blanco Casal. Non é a mellor de historia pero depara unhas horas de amena lectura.
Está ambientada na zona de Verín na segunda metade do século XVI, con Filipe II reinando en España e intentando fusionarse con Portugal. Interveñen diferentes estamentos: por unha banda a condesa de Monterrei, viúva pero con iniciativa; un colexio xesuíta en Monterrei no que exercen ou estudan varios dos protagonistas da historia; a Inquisición, sempre intrigando e neste caso decantándose moito máis polos dominicos, os grandes rivais teologais dos xesuítas no momento; e por se non chegara con todo isto, unha confraría que fai estrañas xuntanzas panteístas algunhas noites polos bosques da contorna. Non está mal, como vedes.
No momento que se narra prodúcense as mortes de dúas mulleres na comarca, en estrañas circunstancias e de forma violenta. Non está claro se teñen relación coas xuntanzas nocturnas, que moitas persoas da zona non saben que se producen. A Inquisición aparece alí por unhas denuncias contra un dos sacerdotes do colexio xesuíta, pero en principio non teñen nada que ver coas xuntanzas nocturnas. Por certo, a Inquisición manda primeiro a un fiscal galego bastante sensato e comprensivo, aínda que tamén sagaz nas súas investigacións. Pero nalgún momento tamén chega o seu superior, un fanático vallisoletano que lembra moito ás policías e exércitos das ditaduras, que inventan probas e torturas para que haxa confesións dos feitos que coincidan coas teorías que aniñaban na súa cabeza.
Neste ano 2026 cúmprense 50 anos da morte do insigne Ramón Otero Pedrayo. Por esa razón estanse celebrando variadas homenaxes para conmemoralo. Tendo en conta que foi un polígrafo que escribiu de todo, interésanme algo do seu ensaio sobre xeografía e historia de Galicia (aos que xa acabarei chegando), algo o seu teatro (prefiro velo representado que lelo, pero todo se andará) e sobre todo a narrativa.
En narrativa ten publicada bastante cousa, pero creo que son sobre todo libros de relatos, que non me gustan tanto. Das novelas principais xa lin "A romaría de Xelmírez" (esta xuraría que non hai moitos anos), "Arredor de si" (esta si, hai varias décadas) e quedábame a outra máis importante, "Os camiños da vida", que merquei este ano e lin nos últimos días.
A novela está a piques de cumprir un século, xa que foi publicada en 1928, cando el tiña 40 anos. Foi publicada no seu momento en tres partes (porque efectivamente esa é a súa estrutura), pero a editorial Galaxia xa decidiu no ano 1978 publicala nun volume único, cousa moi lóxica porque xunta só unhas 350 páxinas.
A novela trata básicamente da Galicia do século XIX, na que se vai pasando dos fidalgos rurais, que van perdendo peso e relevancia, a unha sociedade máis burguesa na que os comerciantes teñen máis importancia na toma de decisións. Os fidalgos representan en parte o caciquismo que todos coñecemos, sobre todo os máis conservadores, xa que a sociedade está comezando a dividirse en conservadores e liberais. Está ambientada nunha vila ourensán chamada Trasouto, que se supón que debe ser a Trasalba na que vivía Otero.
Os títulos das tres partes e a súa temática son:
- Os señores da terra: presenta basicamente as familias dos dous pazos que protagonizan a historia. Os conservadores da familia Doncos que habita A Seara, cuxo declive imos vendo co avanzar da novela, e os liberais da familia Puga, que viven na Pedreira, aos que lles vai un pouco mellor, pero tampouco é para tanto.
- A maorazga: nesta parte fálase de moitas cousas pero sobre destácase a Ramoniña, unha das mulleres do Pazo da Pedreira, que vai sacando adiante a casa, a pesar de que algúns dos integrantes tampouco é que colaboren demasiado.
- O estudante: esta parte céntrase en Paio, o sobriño de Ramoniña, que marcha a Ourense e a Santiago despois, para estudar o Bacharelato e despois Medicina, e ten a toda a familia esperanzada de que saque o título, salve á familia, e as vellas poidan ter unha vida algo máis regalada nos últimos anos da súa vida.
Merquei no ano 2020 un libro sobre física cuántica en galego, publicado por Xerais. Titúlase "Cóntame un conto cuántico" e o autor é Juanjo Lamelas.
Con el intentaba entender algo máis e mellor ese rollo da física cuántica, que semella bastante incomprensible. Confiaba en que fora capaz de contalo de forma máis comprensible. Faise axudar con debuxos dun personaxe chamado Electroncio, para facilitalo. Pero non, é demasiado complexo.
Comeza contando a historia dende a filosofía grega, e os filósofos que xa chegaron á idea de átomo naquel momento. Vai avanzando polos séculos e a historia. Pero obviamente chega un momento arredor do século XVII ou XVIII onde a física dá un salto que é xa case insalvable para todos, e xa non digamos ao chegar a finais do século XIX ou comezos do XX, cando aparece o electromagnetismo (que ten bastante que ver co tema) e a física cuántica. Saen moitos dos nomes míticos da filosofía e da ciencia, pero nalgún momento o máis normal é perder o fío e ser incapaz de seguilo. Éche o que hai.
Estiven lendo unha novela curta que levaba varios anos na miña casa. Titúlase "Azucre" e foi escrita por Bibiana Candia, escritora coruñesa. Polo que parece, a versión orixinal foi escrita en castelán pero co título tamén en galego. Eu lin unha versión en galego, editada por Kalandraka, traducida por Xurxo Chapela, e cunhas fermosas ilustracións de Xosé Cobas, que non sei levaba a versión orixinal.
O libro esta ben, como xa dixen é breve, de capítulos curtos e unha prosa bastante poética (de feito, a autora ata agora escribira poesía, é a súa primeira novela). Pero sobre todo na parte final paréceme que se esvaece un pouco a historia, que é bastante potente, e deixa moitos fíos soltos. Iso non tería nada de malo, se deixara os outros fíos mellor atados, pero insisto, no tramo final, paréceme que perde algo da forza que tiña no resto da historia.
A trama é sinxela. A mediados do século XIX uns "galegos" (por chamarlle dalgún xeito) dedicáronse a levar xente nova de Galicia aos "inxenios" de Cuba para traballar na cana de azucre. En Galicia había moita pobreza (polo que fora) e pensaban que ían para un mundo mellor, pero non era así en absoluto. Porque os malnacidos que organizaban iso (dos que falarei a continuación), dedicábanse a escravizalos. A súa idea era que "un galego ten que traballar como dous negros e cobrar o mesmo que un escravo", ese era o negocio. Pero axiña descubren o que está pasando (Cuba aínda é colonia española) e poden desmontar o chiringuito. Só unha vez durante a novela se desvela o nome do culpable: Urbano Feijoo Sotomayor.
Acabo de atopar na web do Consello da Cultura Galega información detallada sobre este personaxe, Urbano Feijoo Sotomayor. A familia é orixinaria da provincia de Ourense. O pai xa era militar e todos os fillos tamén o foron. Pero ademais diso, todos eles intentaron medrar social e economicamente con negocios moi mal xestionados e claramente fraudulentos. Ou sexa, que eran ladróns e incompetentes, combinación pouco estraña.
Sen entrar no que fixeron os seus irmáns maiores, Urbano intentou medrar con este e outros negocios estraños na Habana, pero axiña detectaron as súas argucias, e Ramón de la Sagra recibiu cartas nas que lle contaban como funcionaba o negocio, e conseguiron botalo abaixo. Pero non creades que este tipo acabou no cárcere nin nada parecido. Volveu a España e aínda foi deputado nas Cortes durante tres lexistlaturas durante as seguintes décadas, sempre por diferentes vilas da provincia de Ourense. E sempre roubando e aproveitándose dos demais, pero como era tan burro, axiña o collían, pero seguía probando sorte.
Se seguides este blog, seguramente xa saberedes que a miña película favorita é "A laranxa mecánica", dirixida por Stanley Kubrick en 1971. Non sabería dicir cantas veces a vin, supoño que unhas catro ou cinco. Se é así, onte foi a quinta vez, e a anterior foi hai uns cinco anos, cando se estaban cumprindo os 50 anos da súa presentación. Se alguén está interesado/a en saber o que publiquei aquí hai cinco anos, pode pinchar aquí.
Pero non estou escribindo este artigo porque vira de novo a película simplemente, senón porque conseguín ler a novela na que está baseada. Concretamente lin unha edición de 1975 publicada pola editorial arxentina Minotauro. Só me pareceu ver un par de veces a expresión "nomás", polo demais é perfectamente comprensible por un lector da península ibérica. Merqueina na librería coruñesa de segunda man Arcadia.
Na película xa se notaba claramente, pero na novela é moito máis evidente, está escrita utilizando un curioso dialecto ou idioma chamado "nadsat" (polo visto, é como se di "adolescente" en ruso). O autor mesturou moitos vocablos rusos, algúns xitanos e algunhas palabras inventadas. No final do libro hai un glosario dunhas cinco páxinas que fai falla nos primeiros capítulos, despois xa te vas quedando con esa xerga e xa vas entendendo o texto sen demasiados problemas. Polo visto, lin nalgures que o autor foi a Rusia un pouco antes de escribir esta novela (1961) e aprendeu algo de ruso, e pareceulle ben meter ese léxico nesta novela. Por outra banda, o autor tamén era un experto en James Joyce, que tamén inventaba palabras, así que lle pareceu ben homenaxealo deste xeito. E por último, o autor decidiu escribir o libro neste dialecto para intentar que envellecera mellor, que sempre resultar fresco, como narrado por alguén xoven.
Primeiro lin a novela (non é moi longa, lese en 5-6 horas sen problema) e inmediatamente despois vin a película, para comparalas. Cando estaba lendo a novela, todo me estaba soando bastante, así que non atopei grandes diferenzas entre as dúas. Xuraría que lin nalgures que o escritor quedou moi contento coa adaptación cinematográfica (sospeito que sen a película, a novela pasaría moi desapercibida). Pero acabo de enterarme dun detalle curioso. Hai dúas edicións do libro, unha con 20 capítulos e outras con 21. Stanley Kubrick e máis eu limos a de 20 capítulos, e nos perdemos ese capítulo 21 cun final máis esperanzador e luminoso, no que o protagonista, Alex, aínda que tiña pensado volver á delincuencia anterior, atópase cun dos seus colegas, que xa está casado, e o anima a sentar a cabeza e formar unha familia. Polo que din, aínda que Kubrick lera esta versión con capítulo 21, seguramente pasaría bastante del, íanlle máis os finais tormentosos.
Lembro rapidamente a trama e estrutura da novela (na novela vese moito máis claramente que na película, na que se pasa dunha parte a outra sen interrupción nin indicación de ningún tipo, e seguramente non estaría mal):
- Primeira parte: vense as principais falcatruadas de Alex e a súa banda
- Segunda parte: despois de ser traizoado pola súa banda, vai ao cárcere, e alí escoita falar da "técnica Ludovico", e é tratado
- Terceira parte: sae do cárcere supostamente curado pero a vida demóstralle que realmente non era tanto así, e que vai ter bastantes problemas para reinsertarse de novo.
Xa digo, en xeral, pareceume que a película é tremendamente fiel á novela. Pero atopei algunhas pequenas diferenzas que me gustaría resaltar:
- Na película non aparece algún dos seus asaltos máis importantes, por exemplo o primeiro, no que agreden a un señor que vai pola rúa e que leva sesudos libros sacados dunha biblioteca. Cando sae do cárcere, é agredido de novo por ese señor e os seus colegas.
- Non ten a máis mínima relevancia, pero debeu ser unha licenza artística de Kubrick ou alguén do equipo. Alex, nun caixón da súa habitación, ten como mascota unha serpe, vese varias veces na primeira parte da película. E na última parte, cando volve a casa e os seus pais o tratan fríamente e o invitan a marchar, dinlle que a serpe morreu. Ou moi cego estou, ou na novela que lin eu, non hai a máis mínima alusión a ningunha serpe nin animal similar.
- E a última si que é bastante máis relevante. Na última parte, cando chega de novo á casa do escritor ao que deixaron minusválido e a cuxa muller violaron en grupo (e morreu despois), o escritor inicialmente non o recoñece e intenta utilizalo para a súa loita política contra o goberno. Pero máis tarde, por algún comentario de Alex mencionando a Dim (o Lerdo), o escritor acaba caendo na conta e é cando lle entran ganas de provocar o suicidio de Alex, que lle servirá como vinganza persoal e tamén como ferramenta contra o goberno. É así na novela.
- Pero na película está moito mellor conseguido. Como a agresión inicial lle estaba parecendo a Kubrick demasiado sosa, suxeriu que Alex cantara algunha canción durante a agresión. O actor protagonista só sabía unha canción, que era "Singing in the rain", do famoso musical de Gene Kelly. A Kubrick gustoulle moito, e saíu inmediatamente a mercar os dereitos desa canción, que conseguiu en cuestión de horas. Cando Alex volve á casa despois de saír do cárcere e é agredido polos seus ex-colegas que agora son policías, está tranquilamente dándose un baño e ponse a cantar esa canción de novo. É nese momento cando o escritor recoñece ao seu antigo agresor.
Remato comentando a razón do título, que agora o teño bastante máis claro. Na película non se fai a máis mínima mención a el, pero na novela si se menciona en varias ocasións:
- En primeiro lugar, "A laranxa mecánica" era o título da novela que estaba escribindo o escritor cando foron por primeira vez á súa casa para agredilo. Cando volve Alex só por segunda vez, ve que está xa publicada, e le algún fragmento.
- Cando o Ministro do Interior intenta demostrar que Alex xa está curado, oponse o capellán da prisión, e dille que o que están vendo non é un bo rapaz, é unha persoa sen criterio nin libre albedrío, que xa non ten capacidade de tomar decisións na vida, que perdeu a súa humanidade. Semella unha "laranxa mecánica", contrapoñendo a natureza orgánica da laranxa ao automatismo dos mecanismos. Insinúa que é mellor unha mala persoa que ten o seu propio criterio e que decide ser así por decisión propia, que non unha "boa" persoa cos reflexos condicionados e a liberdade cortada.
Está claro que, que non vira a película (seguramente moito máis doada de conseguir que a novela), recoméndolle completamente vela. E se alguén di que liu que é moi violenta, era moi violenta hai 55 anos, os hábitos nese aspecto cambiaron moitos nas últimas décadas.
E uns días máis tarde de "Circe ou o pracer do azul", lin "Morgana en Esmelle", que é aínda máis curtiño. Este foi publicado en 2012, cando a autora tiña 48 anos, cando lle diagnosticaron un cancro que, tristemente, acabou no seu falecemento en 2014. É unha novela totalmente diferente á primeira, pero tamén está moi ben.
Se a primeira novela se baseaba na relación epistolar entre Circe e Penélope, esta ten unha estrutura totalmente diferente. Consta de dezaseis capítulos non moi longos nos que hai diferentes narradores ou fontes de información: Felipe de Amancia (personaxe de Álvaro Cunqueiro en "Merlín e familia"), Merlín, as crónicas de Ávalon ou a propia voz de Morgana.
Os capítulos que teñen como narrador a Felipe de Amancia ou a Merlín lembran moito ao mellor dos Cunqueiros. Esta novela levou moitos premios, sospeito que este trazo literario tivo moito que ver, con longas descricións, unha linguaxe requintada e unha fantasía desbordante.
De novo, reescríbese a lenda do rei Artur dun xeito totalmente novidoso, minimizando e menosprezando o labor dos homes e poñendo en valor o das mulleres. Neste caso, fálase moito de Morgana, a meiga medio irmá de Artur que vive en Ávalon, e a súa tía Viviana, irmá de Igraine, a nai de Morgana e Artur, que tamén vive en Ávalon, que na xuventude estivo moi unida a Merlín, pero que acabaron separándose e odiándose.
Pon o foco en que Merlín manexou todo o entorno para conseguir que Artur fose o rei de todas as tribos celtas, algo que nunca se conseguira. Debido a esa desunión, foran invadidos polos saxóns, aos que Artur conseguiu expulsar de novo. E tamén di que escolleron a Xenebra como a súa muller porque era unha feligresa da nova relixión cristiá, e que iso os uniría a todos.
De fondo tamén estaba a fluída relación entre Artur e Morgana, que eran medio irmás, pero se adoraban, e que acabaron tendo unha relación que deu lugar ao seu fillo Mordred, que acabou provocando a morte de Artur.
Como xa anunciei no artigo anterior deste blog (seguramente o seguinte que leades), ía ler as dúas novelas publicadas por Begoña Caamaño, a quen se lle dedica o Día das Letras Galegas deste ano 2026. Só escribiu dúas novelas, e non moi longas, así que non semella un esforzo grandioso. A primeira delas foi "Circe ou o pracer do azul", publicada en 2009, cando a autora xa tiña 45 anos, e a primeira que publicou. Gustoume moito.
Esta autora destacou por reescribir os mitos dende un punto de vista feminista, que obviamente non tiñan na súa versión orixinal. Nesta novela reescribe parte da "Odisea" de Homero, dándolle moito máis peso a varias das personaxes femininas, e minimizando e vulgarizando aos heroes masculinos.
Neste caso, Circe, que atrapa a Ulises na súa illa de Eea, como facía con todos os mariños que pasaban cerca dela, namora perdidamente del e comeza un idilio, que fai que retrase aínda máis a súa volta á súa terra, Ítaca, na que espera pacientemente Penélope, muller de Ulises.
Pero a diferenza do mito clásico, Circe escríbelle unha carta a Penélope para darlle conta da relación e saber como afrontar o tema. A Penélope non lle parece mal a idea, porque tampouco é que tivera unha boa relación con Ulises, casou con el, tivo un fillo pero apenas chegou a coñecelo xa que inmediatamente marchou para a guerra de Troia. Agora leva once anos esperando por el, o seu fillo Telémaco xa vai grandiño e xa comeza a reclamar a súa cota de poder (parécese ao seu pai, ao que non coñeceu de momento), e entre os dous teñen que espantar aos numerosos pretendentes que queren facerse co poder de Ítaca e que desexan que Ulises non volva.
Penélope ademais ten que xestionar o feito de ter noticias de Ulises pero non revelar como lle chegan as noticias, a través dun corvo mariño que leva as cartas das dúas protagonistas. Vaise tecendo unha relación de amizade que revela que o heroe non é merecedor dese trato e que aparentemente en Eea hai un home diferente e máis sensible ao que marchou a Troia.
Como saberedes, o Día das Letras Galegas deste ano 2026 está dedicado a Begoña Caamaño, xornalista viguesa que nos últimos anos da súa curta vida se animou a dar o salto á narrativa, publicando só dúas novelas pero que tiveron bastante éxito de público e crítica.
Todos os anos os xornais que se moven no meu entorno publican suplementos ou pequenos libros que falan da figura homenaxeada. Uns anos son mellores e outros son peores, pero en xeral, se os les completos, faste unha idea bastante aproximada de como era a persoa.
Esas publicacións foron:
- Suplemento de Nós Diario (56 páxinas)
- Suplemento da Voz de Galicia (24 páxinas)
- Libro da Voz de Galicia (100 páxinas)
Como vou ler esas dúas novelas nas vindeiras semanas, xa vos contarei por aquí as miñas impresións, pero polos comentarios que lin, teñen moi boa pinta. A primeira titúlase "Circe ou o pracer do azul", e reescribe parte da mitoloxía grega. A segunda é "Morgana en Esmelle" e fai o mesmo coa materia de Bretaña e a lenda do rei Arturo. Polo visto, estaba escribindo unha terceira novela sobre a historia de Scherezade.
Acabo de ler este interesante libriño (ten pouco máis de 100 páxinas, e de formato pequeno, podería lerse en pouco máis de 1 hora) sobre a figura de Xoana de Vega. As autoras son Marilar Aleixandre e Emma Pedreira, que utilizan algunha técnica curiosa para escribir esta biografía, atribuíndo os parágrafos a diferentes personaxes (case como se fora unha obra de teatro), e algúns deles son atribuídos a "entidades" como a cidade da Coruña, por exemplo, outros á morte, etc.
Non sabía eu moito sobre este personaxe, agora xa sei algo máis, pero dende logo resulta fascinante, porque estivo metida en moitos fregados, e en circunstancias que o desaconsellaban completamente. As mulleres no século XIX español non eran ben vistas en moitos ámbitos que estaban reservados aos homes. Pero no século XIX en Galicia naceron Xoana de Vega, Concepción Arenal, Rosalía de Castro e Emilia Pardo Bazán. Non está nada mal.
Bastante de película xa resulta que con 16 anos nada máis casa con Francisco Espoz e Mina (que agora dá nome á Praza de Mina), héroe napoleónico bastante novo que inicialmente era un labrego navarro que falaba en euskera. Pero que acabou converténdose nun heroe e político español mentres tivo vida, que tampouco foi moito tempo.
Lendo esta obriña tamén lembrei que o século XIX en España foi especialmente convulso (creo que nos outros países tamén) e que non paraban de pasar cousas bastaste gordas continuamente. Pois ben, Xoana de Vega estivo metida en moitas delas. E cando volveu á Coruña, despois de ser durante varios anos a aia da futura raíña Isabel II, seguiu organizando cousas ben interesantes, naquel momento xa coa colaboración de Concepción Arenal, figura tamén moi interesante.
Rematamos aquí esta saga literaria de fantasía. Non é un xénero que me chamara moito a atención, pero decidín probar, e o resultado non está mal. Non quedei entusiasmado. Hai que ter en conta que este volume é o único da saga de seis que non forma parte da "secuencia" histórica de sucesos. Publicouse no ano 2001, antes da sexta e última parte (que xa comentei aquí hai uns días).
Contén cinco relatos e un ensaio. E ademais vai acompañado dun prólogo da propia autora que explica de que trata cada un deles:
- O buscador: ten lugar trescentos anos antes que o resto das novelas, e explica algunhas das cousas que suceden na sociedade de Terramar tempo despois.
- Rosaescura e Diamante: é unha pequena historia de amor entre dous personaxes peculiares.
- Os ósos da terra: explica un feito que se comenta nalgunha das novelas, sobre un dos feiticeiros que foi quen de parar un terremoto.
- Na braña alta: conta un suceso que lle pasou a Ged cando era arquimago.
- Libeliña: di a autora que é un especie de ponte entre a cuarta parte e a sexta, xa que explica a formación de Orm Irian na escola de Roke e a súa conversión en dragón.
- Unha descrición de Terramar: fala sobre os pobos, as linguas, a maxia e a historia de Terramar. Por certo, ao comezo de todos os volumes aparece un mapa das illas dese mundo chamado Terramar.
Esta novela é o colofón final da saga de Terramar, escrita por Úrsula K. Le Guin. Se alguén seguiu a secuencia de artigos que publiquei neste blog nos últimos dous meses, se cadra se decataría de que dei un pequeno salto. O anterior artigo trataba sobre a parte IV da saga, e esta trata sobre a parte VI. Que sucedeu entón coa parte V? Dentro duns días aparecerá o meu comentario sobre esa parte V, pero decidín "saltala" agora porque é unha pequena digresión que ten unha serie de relatos inconexos ambientados no mundo de Terraman e incluso un ensaio que explica conceptos sobre o mesmo, pero non continúa a historia da saga, como si facía esta sexta parte. Hoxe mesmo poñereime con esa quinta parte. Esta sexta parte publicouse, ao igual que a quinta, no ano 2001, once anos despois da cuarta parte (que pensaban que ía ser a última). A autora morreu en 2018, así que non creo que a ninguén lle da por continuala.
Esta parte é diferente ás anteriores, algo máis movida, e a principal novidade é que non hai 2 ou 3 protagonistas principais que acaparan case todo o foco, senón que aquí está dividido en bastantes personaxes. E, de feito, Ged, que foi o eixo da maioría dos libros anteriores, aquí apenas aparece, só no primeiro dos cinco longos capítulos. Esa é outra diferenza, normalmente eran bastante capítulos de lonxitude media (entre 10 e 20 páxinas normalmente), e nesta parte son 5 capítulos entre 40 e 50 páxinas cada un deles.
Hai dous feitos principais que acontecen durante esta parte, aparentemente independentes ao comezo, pero ao final resultan estar conectados entre sí. Por unha banda, un feiticeiro menor dunha illa, chamado Amieiro, preséntase ante Ged porque está tendo un soño recurrente moi estraño e desconcertante que non lle deixa vivir. Esto non tería maior importancia se non fora porque todas as persoas que son consultadas sobre o soño recoñecen non ter nin idea da posible causa, dálles bastante medo e todos recomendan a Amieiro que vaia falar con sabios e magos máis poderosos, porque o soño "cheira" bastante mal. Por outra banda, nas illas occidentais máis cercanas á zona onde viven os dragóns, din que cada vez teñen máis ataques daqueles, que non matan a ninguén pero provocan incendios, e ninguén sabe por que sucede iso, se levaban moito tempo de paz.
No soño de Amieiro vese un muro de pedras e dun lado están os vivos e do outro están os mortos. A muller de Amieiro, chamada Lis, xa morreu, e a el parécelle que ela quen lle está chamando, e non lle disgustaría unirse a ela, pero as últimas veces que soñou iso, aparecen moitos máis mortos que non son a súa muller, e non lle tranquiliza nada a actitude que teñen, parece como se quixeran resucitar, ou como se non estiveran ben mortos. Todo o mundo que sabe algo e a quen lle conta isto, queda bastante preocupado.
Para resolver o problema dos dragóns, convocan a Orm Irian, a única muller que se formou na Escola de Magos de Roke, e que acabou converténdose en dragón. Resulta que Tehanu tamén é irmá dela e acabará converténdose en dragón e son fillas de Kalessin, o dragón máis antigo. Orm Irian non é dos dragóns que atacan, pero está máis ou menos informada das razóns dos seus ataques, e intenta botar unha man para amañar o problema (a razón real é un tema filosófico-relixioso que é moi complicado de explicar aquí, mellor que leades os libros).
Por se non chegara con todo isto, un novo rei que se autonomeou cunha guerra civil nas illas dos kargos (de onde é orixinaria Tenar), e que van un pouco ao seu aire, envía á súa filla como posible obsequio ao novo rei Lebannen, pero ninguén ten claro se é un regalo envenenado ou outra cousa. Lebannen trátaa ben e con respecto pero pasa bastante dela. Pero finalmente esa princesa vaise facendo moi amiga de Tenar (das poucas persoas que podía falarlle na lingua karga, xa que a princesa non coñece outra), e acaba tendo un papel relevante na negociación final. E ao final parece que ao rei xa lle vai entrando polo ollo.
Seguimos lendo esta saga de literatura de fantasía neste Nadal. Esta é a cuarta parte da saga de Terramar, e parece que no seu día se subtitulou "a última historia de Terramar", pero non foi certo. A autora Úrsula K. Le Guin escribiuna xa en 1990, vinte anos despois das tres primeiras, seguramente coa intención de rematala. Pero se a les, claramente vese que non vai ser a última, e que aínda vai pasar algo máis "despois", porque un dos personaxes principais que se presenta nesta novela, pega un fogonazo nas últimas páxinas dando a entender que vai ser importante nas seguintes partes (das que xa falarei dentro duns días, porque comezo agora mesmo a súa lectura).
Nesta parte non pasan demasiadas cousas. O principal é que Tenar, xa asentada e vivindo na illa de Gont despois das peripecias que viviu con Ged na segunda parte, casou e tivo varios fillos. De feito, o seu marido xa morreu hai varios anos e os seus fillos xa se independizaron e andan ao seu. Cerca da súa casa sucede un feito terrible: un grupo de moinantes que andaba por alí (ese fenómeno é cada vez máis común nas illas, os moinantes e vagamundos) formado por unha muller e dous homes, intenta matar queimándoa nunha fogueira a unha nena. Pero algúns veciños conseguen salvala no último momento. Quédanlle unhas terribles secuelas e ten o brazo dereito queimado, perdeu case todos os dedos e o mesmo lle pasa coa parte dereita da cara, perdeu a visión dese ollo. Esta neniña chámase Therru e é adoptada por Tenar.
Chégalles o aviso de que Ogion, o mago silandeiro que lle ensinou a ela, e moito antes a Ged, está morrendo. Van visitalo e efectivamente, está nas últimas, e morre ao días seguinte, pero antes diso, xa avisa de que Therru será importante no futuro. Tenar e Therru quedan unha tempada na casa de Ogion, coidando a propiedade, pero algúns moinantes que estaban na illa chegan tamén ata alí, e están rondando a casa de Ogion e o pazo de Re Albi, onde están pasando cousas un pouco raras.
Por se non chegara con iso, chega un barco de Havnor con servidores do novo rei Lebannen (o Arren da terceira parte), porque están buscando en Gont ao novo Arquimago. Cren que Ged está por alí, pero nin sequera teñen claro se el é a persoa que buscan. Incluso insinúan se será unha "muller de Gont", pero ninguén sabe a quen se poden referir.
Tenar e Therru vense ameazadas e deciden escapar cara ao porto de Gont, onde está o barco do rei, e están a piques de ser pilladas polos moinantes, pero finalmente intervén o mesmo rei e salva a situación, e lévaas de novo á súa casa no val. Cando están alí, os moinantes intentan atacar de novo a súa casa para recuperar a nena, pero aparece Ged por sorpresa, e consegue neutralizar o ataque.
Suben de novo á montaña porque lles din que Carriza, unha estraña bruxa que era veciña de Ogion, estaba a piques de morrer, pero non era certo, só lle botaran un meigallo. Botoullo un mago bastante malvado que tiña enmeigado o pazo de Re Albi, e cando xa parecía que Tenar, Ged e Therru ían morrer despeñados nun cantil, aparece Kalessin, o primeiro dos dragóns, que foi chamado por Therru, que así demostra que ten uns poderes que ninguén coñecía. A partires deste momento recibe o nome de Tehanu, o nome dunha importante estrela.
Finalmente na edición deste ano do Culturgal merquei as catro novelas que me faltaban da saga de Terramar. Merquei as dúas primeiras partes nas dúas edicións anteriores do Culturgal e linas durante unha ponte festiva que houbo hai un par de meses. Non me desagradaron, así que merquei as outras catro, e teño intención de lelas neste Nadal. Non é un grande esforzo, cada unha das novelas é bastante levadeira, non leva moitas horas.
Segue desenvolvéndose o curioso universo de Terramar, e parece que á autora, Úrsula K. Le Guin, gústaballe moito que cada novela xirara principalmente en torno a moi poucos personaxes, dous ou tres, como máximo. Acabo de rematar a terceira e vou comezar a cuarta, e parece que Ged vai ser protagonista de todas ou boa parte delas.
Neste caso Ged vai estar acompañado por Arren, un príncipe da illa de Enlad que vai á illa de Roke, onde se atopa a Escola de Magos, a preguntar por que razón os encantamentos de moitos magos nunhas cantas illas xa non funcionan dende hai algún tempo. Certo é que en Roke algúns rumores chegaran sobre iso, pero non fixeran moito caso. Pero semella que hai que activarse e investigar o que está pasando.
Nesta ocasión teñen que ir en dirección ao sur, Wathort, Lorbanery, e ao final acaban xirando cara ao Oeste, guiados por algúns dragóns, porque parece que o problema está na última das illas, Selidor. Chegan ata alí e acaban resolvendo o problema, pero finalmente Ged perde xa todos os seus poderes máxicos debido ao esforzo por resolver este tema.
Hoxe foi o día. Rematei o volume número 120 da famosa Biblioteca Galega 120 que a Voz de Galicia publicou no ano 2002 baixo a dirección de Tucho Calvo, co gallo dos 120 anos de vida dese xornal. Un empeño comezado hai xa bastantes anos, que me deu por ir lendo por orde dende o número 1 ata este 120 final.
A traca final non estivo mal. Foi unha recopilación de contos feita por Antonio Reigosa, Xosé Miranda e Xoán Ramiro Cuba, que son grandes expertos do tema e levan anos dedicándose a publicar obras similares, incluso a investigar sobre a mitoloxía galega.
Chamoume a atención que un dos últimos contos era bastante escatolóxico e incluso algo erótico, cousa que non é nada habitual neste tipo de pezas, nin destes autores nin recompiladas por outros.
Un ano máis tarde no Culturgal, merquei a segunda parte da saga de Terramar de Úrsula K. Le Guin. Unha das persoas da editorial Boadicea incluso lembraba que mercara a primeira parte o ano anterior (debo deixar pegada alá onde vou). Así que merquei esta segunda, titulada "As tumbas de Atuan", que se escribiu no ano 1971, só tres anos despois da primeira. A idea vén sendo mercar as catro partes que faltan a finais deste mes, cando volva ao Culturgal.
Esta segunda parte xa é algo diferente. Poderíamos dicir que incluso a temática é algo relixiosa, porque case todo xira en torno a un lugar secreto nunha illa onde renden tributo aos deuses. A protagonista principal é a Sacerdotisa Única, que se chamaba Tenar de pequena, pero que acolle o nome de Arha ao ser nomeada sacerdotisa (xa dixen no artigo sobre a primeira parte que saber o nome real de todas as cousas e persoas outórgache moito poder sobre elas).
Todo vai ben nese mundo ideal dos templos ata que aparece Ged, o feiticeiro da primeira parte, entra en contacto con Arha, e os seus plans de vida comezan a cambiar. Finalmente hai un grande cataclismo que bota abaixo os templos onde se adoraba aos deuses das illas e Arha e Ged marchan, porque cada un deles tiña a metade dun anel máxico que era moi esperado no resto de Terramar.
Hai un par de anos no Culturgal entereime da existencia dunha nova editorial galega que apostaba pola ciencia-ficción, fantasía e xéneros similares, tanto de autores novos como traducións de éxitos doutras literaturas. Non me desagradou a idea e pedinlles que me recomendaran algo. Aparte de que xa lin deles "Ubik" de Philip K. Dick, recomendáronme a saga de Terramar da autora Úrsula K. Le Guin, que ían publicar completa nos vindeiros anos. O primeiro ano merqueilles o primeiro título desa saga, que acabo de ler hai un par de semanas.
O primeiro título da saga é este: "Un feiticeiro de Terramar". Todo xira en torno a Ged, un xoven feiticeiro que vai coñecendo aos poucos os seus poderes, e que incluso pasa pola Escola de Feiticeiros que hai nese "universo" chamado Terramar. Cando está alí, debido á imprudencia xuvenil, libera unha sombra que o perseguirá durante todo o libro ata o encontro final. Antes diso, pasa por diferentes lugares e illas (en Terramar hai moitas illas), enfróntase a dragóns, aprende que o que máis poder dá é saber o nome "real" de todas as cousas e persoas.
Non me desagradou, e este primeiro tomo é moi levadeiro de ler, tampouco é excesivamente longo.
Se cadra, o máis importante desta lectura, que non me cambiou a vida, pero chamoume a atención en certa medida, é que é o volume número 119 da famosa Biblioteca Galega 120 da que xa falei aquí moitas veces. A que sacou a Voz de Galicia no ano 2002, cando se cumprían 120 anos da súa fundación, baixo o criterio editorial, que non é pouco, de Tucho Calvo. Polo tanto, xa só falta o último volume, sobre contos e lendas tradicionais, para rematar esta enciclopédica colección, que lin na orde de numeración dos volumes e que, obviamente, teño completa. Penso que no mes de novembro darei cumprido este obxectivo.
Nunca lera un refraneiro (que eu lembre) e sospeito que non vou ler moitos máis na miña vida, pero chamoume a atención (aínda que é totalmente lóxica) a súa organización como se fora un diccionario. O que pasa é que, como di o compilador Xesús Ferro Ruibal no limiar, ás veces é moi complicado saber cal é o concepto principal ao que se refire o refrán, porque pode facer referencia a varios, algúns explícitos, e outros implícitos ou metafóricos. Por iso algún refrán aparece en varias seccións, ou hai seccións das que só aparecen as referencias a outras (con mensaxes do estilo "ver tamén .....").
Despois de descubrir na súa fondura durante este verán a fascinante figura de Manuel Blanco Romasanta, resulta que tiña na casa dende hai máis de 20 anos unha novela que estaba totalmente baseada na súa figura, e que conta a súa historia con bastante fidelidade. Cambian os nomes, os topónimos e algunhas cousas do seu final, como o xeito de apresalo. Pero en xeral resulta bastante fiel. A novela é "O bosque de Ancines", escrita polo coruñés Carlos Martínez-Barbeito. Debeu ser o seu principal éxito, e estivo a piques de gañar o Premio Nadal con ela no ano 1945. No ano 1970, o director Pedro Olea fixo unha película baseada nesta novela e titulada "O bosque do lobo". Vina hai moitos anos pero agora apetecíame bastante vela de novo.
